Checker voor AI- en TDM-clausules in licenties voor bibliotheken

Plak een licentie voor e-bronnen, een wijziging of de gebruiksvoorwaarden van een uitgever. De checker vindt formuleringen over AI-gebruik, tekst- en datamining (TDM), uitzonderingen in het auteursrecht, gebruikersgegevens, opschorting van toegang, toepasselijk recht en geheimhouding, markeert ze en geeft aan wat bibliotheken gewoonlijk vragen. Alles draait in uw browser: de tekst wordt niet verzonden of opgeslagen.

Gepubliceerd 9 oktober 2026 · Bronnen geraadpleegd 9 oktober 2026

Ook beschikbaar in: English · Svenska · Norsk · Suomi · Dansk · Français · Español · Português

Wat is een clausule over tekst- en datamining?

Een clausule over tekst- en datamining (TDM) is het deel van een licentie dat bepaalt of en hoe gebruikers de gelicentieerde content met software mogen analyseren: met welke methoden, via welke interface, in welke omvang, en wat ze met de resultaten mogen doen. Moderne licenties voegen vaak een aparte AI-clausule toe over AI-tools en het trainen van modellen.

Het EU-recht definieert TDM ruim. Artikel 2, punt 2, van Richtlijn (EU) 2019/790 (de DSM-richtlijn) omschrijft het als "een geautomatiseerde analysetechniek die gericht is op de ontleding van tekst en gegevens in digitale vorm om informatie te genereren". Dat omvat klassieke corpusanalyse, en het is ook de reden waarom veel bibliotheken machine learning op gelicentieerde content als een vorm van TDM beschouwen. Cambridge University Libraries past haar TDM-richtlijnen bijvoorbeeld toe op generatieve AI-tools. Voor een uitgebreidere uitleg van de richtlijn, zie onze pagina over de DSM-richtlijn (auteursrecht).

Kan een licentie de TDM-uitzondering opzijzetten?

Voor wetenschappelijk onderzoek in de EU niet. Artikel 3 van de DSM-richtlijn geeft onderzoeksorganisaties en erfgoedinstellingen een uitzondering om werken te minen waartoe zij rechtmatig toegang hebben, en artikel 7, lid 1, bepaalt: "Elke contractuele bepaling die strijdig is met de in de artikelen 3, 5 en 6 bepaalde uitzonderingen, is niet afdwingbaar." Een licentie kan binnen grenzen wel regelen hoe het minen gebeurt.

Drie details zijn van belang als u een licentie leest:

• Beveiligingsmaatregelen zijn toegestaan. Artikel 3, lid 3, staat rechthebbenden toe maatregelen te nemen om de beveiliging en integriteit van hun netwerken en databanken te beschermen, mits die maatregelen niet verder gaan dan nodig. Snelheidslimieten en een route via een API kunnen daaronder vallen. De bibliotheek van de Rijksuniversiteit Groningen legt het op dezelfde manier uit: uitgevers mogen TDM voor onderzoek niet contractueel uitsluiten, maar mogen wel regels stellen over snelheid, omvang, opslag en verspreiding, en gebruikers moeten zich daaraan houden (Rijksuniversiteit Groningen, Tekst- en datamining).
• Kopieën mogen worden bewaard. Artikel 3, lid 2, staat toe dat kopieën die voor TDM in onderzoek zijn gemaakt beveiligd worden opgeslagen en voor wetenschappelijk onderzoek worden bewaard, ook om resultaten te verifiëren.
• Artikel 4 is zwakker. De algemene TDM-uitzondering in artikel 4 geldt alleen als de rechthebbende haar niet uitdrukkelijk heeft voorbehouden (artikel 4, lid 3), en artikel 7, lid 1, noemt artikel 4 niet. Buiten het wetenschappelijk onderzoek van onderzoeksorganisaties wegen de licentievoorwaarden dus zwaarder.

Buiten de EU ligt het anders. Volgens Jisc gaan contractvoorwaarden in het Verenigd Koninkrijk niet boven de uitzondering voor TDM in niet-commercieel onderzoek in section 29A van de Copyright, Designs and Patents Act 1988. In de Verenigde Staten waarschuwt de UC Berkeley Library onderzoekers dat "Contract law can override those rights when you agree to specific terms" (het contractenrecht die rechten opzij kan zetten als u met specifieke voorwaarden instemt). Dat is een van de redenen waarom het toepasselijk recht ertoe doet.

Wat AI-clausules in bibliotheeklicenties zeggen

AI-clausules lopen sterk uiteen, en richtlijnen van bibliotheken laten de spreiding zien. Er zijn vier hoofdtypen.

1. Verboden om gelicentieerde content in AI-tools te stoppen. De databasevoorwaarden van de bibliotheek van Stockholm University zeggen: "It is also not permitted to paste text or upload documents containing copyrighted material into AI applications or other automated systems for processing." (Het is ook niet toegestaan tekst te plakken of documenten met auteursrechtelijk beschermd materiaal te uploaden naar AI-toepassingen of andere geautomatiseerde systemen voor verwerking.) UCC Library stelt dat het gebruik van gelicentieerde elektronische bronnen met generatieve AI-systemen, "including ChatGPT and similar services, is not permitted" (waaronder ChatGPT en vergelijkbare diensten, niet is toegestaan). De bibliotheek van de Universiteit van Helsinki noemt het gebruik van beschermde publicaties als invoer voor AI-tools bij de niet-toegestane vormen van gebruik.
2. Voorwaardelijke toestemming, afhankelijk van waar de AI-tool draait. De Universiteit van Turku vat de Elsevier-overeenkomst van het consortium FinELib (2024 tot 2025) zo samen dat de AI-tool in de eigen omgeving van de abonnee moet draaien, of in een omgeving van een derde waar geüpload materiaal alleen voor de eigen gebruikers van de abonnee is. De Universiteit van Fribourg beschrijft voorwaarden van Elsevier en Wiley die gesloten AI-tools toestaan die niet op de gegevens trainen, of zelf gehoste tools in een beveiligde omgeving.
3. Trainingsverboden met een uitzondering. Cambridge University Libraries aanvaardt voorwaarden die "prohibit the use of TDM to develop, train, program, improve, and/or enrich any third party Generative AI system" (het gebruik van TDM verbieden om generatieve AI-systemen van derden te ontwikkelen, trainen, programmeren, verbeteren en/of verrijken), maar die "not prohibit the training of any internal model" (het trainen van interne modellen niet verbieden). Duke University Libraries meldt dat sommige licenties training alleen toestaan in een gesloten omgeving waarin gegevens niet met derden worden gedeeld, voor niet-commerciële doeleinden.
4. Uitonderhandelde, gedetailleerde toestemmingen. De Universitaire Bibliotheken Leiden wijzen erop dat de Nederlandse Elsevier-overeenkomst van 2025 een uitgebreide TDM- en AI-clausule bevat, met toegestane vormen van gebruik en voorwaarden in artikel 5.4. De tekst van de overeenkomst staat op openaccess.nl.

Het eigen antwoord van Duke op de vraag of gelicentieerde content voor AI-training mag worden gebruikt, vat de situatie goed samen: "It depends on the individual license agreement." (Dat hangt af van de afzonderlijke licentieovereenkomst.)

Zo leest u een licentie op AI- en TDM-voorwaarden

1. Verzamel alle documenten. De hoofdovereenkomst, bijlagen, wijzigingen en de online gebruiksvoorwaarden van het platform. AI-formuleringen staan vaak in de gebruiksvoorwaarden, die kunnen veranderen zonder nieuwe handtekening.
2. Zoek de definities op. Controleer hoe "Authorised Users", "Licensed Materials", "Text and Data Mining" en eventuele AI-begrippen zijn gedefinieerd. Een TDM-definitie die machine learning noemt, geeft gebruikers meer ruimte dan een definitie die tot zoeken op trefwoorden is beperkt.
3. Zoek een vrijwaringsclausule voor wettelijke uitzonderingen. Een zin als "niets in deze overeenkomst beperkt wettelijke uitzonderingen" beschermt gebruik dat de wet al toestaat.
4. Lees de TDM-clausule en de algemene beperkingen samen. Een ruime TDM-clausule kan worden ondergraven door een algemeen verbod op robots, crawlers of "systematisch downloaden".
5. Lees de AI-clausule op reikwijdte. Beperkt ze training, uploaden, output of alle AI-gebruik? Maakt ze onderscheid tussen interne of gesloten tools en openbare diensten?
6. Controleer de aansprakelijkheid. Wordt de bibliotheek aansprakelijk voor schendingen door individuele gebruikers? Volgens het statement van ICOLC mogen AI-clausules geen nieuwe aansprakelijkheid invoeren bovenop wat eerder was afgesproken.
7. Controleer opschorting en monitoring. Kan de uitgever de hele instelling zonder waarschuwing afsluiten vanwege één script?
8. Controleer gegevens, recht en geheimhouding. Welke gebruikersgegevens verzamelt het platform, welk recht is van toepassing, en mag u de voorwaarden publiceren?

Beoordeelt u op dit moment een leverancier? Validemic toetst de documenten van de leverancier aan de AVG en de AI-verordening, met een bron bij elke bevinding. Probeer de demo-omgeving

Onderhandelingsstandpunten die bibliotheken publiceren

Verschillende bibliotheekorganisaties publiceren standpunten waarnaar u in onderhandelingen kunt verwijzen. De tabel vat ze samen; volg de links voor de volledige tekst.

LIBER omschreef de trend in licentieteksten als formuleringen die "seeks to restrict and prevent AI uses which seems to contradict and undermine EU law" (AI-gebruik proberen te beperken en te voorkomen, wat in strijd lijkt met het EU-recht en het ondermijnt). De overzichtsgids over bibliotheeklicenties, AI en TDM behandelt deze standpunten uitgebreider.

Validemics analyse
De voorgestelde standpunten van de checker zijn gebaseerd op de bronnen hierboven. Waar de checker een formulering geeft, is dat een voorbeeldformulering van Validemic om met uw juristen aan te passen, geen modelclausule die door een van deze organisaties is onderschreven en geen juridisch advies. Een kort voorbeeld voor een AI-clausule: "Geautoriseerde gebruikers mogen de gelicentieerde content met AI-tools gebruiken voor niet-commercieel onderzoek, onderwijs en studie, mits de tool de gelicentieerde content niet bewaart en niet gebruikt om modellen te trainen die aan derden beschikbaar worden gesteld."

Privacyvoorwaarden in contentlicenties

Contentplatforms verwerken persoonsgegevens van medewerkers en studenten: inlogattributen, IP-adressen, zoek- en leesgeschiedenis, cookies en analytics. Licenties zeggen daar vaak weinig over, of verwijzen naar een algemene privacyverklaring. De checker signaleert formuleringen over gegevens, zodat u kunt vragen wie verwerkingsverantwoordelijke en wie verwerker is, of een verwerkersovereenkomst op grond van artikel 28 AVG van toepassing is, en of gebruiksgegevens worden gebruikt voor de eigen productontwikkeling van de leverancier. Onze verwerkersovereenkomst-checker helpt bij de overeenkomst zelf, en de gids over privacy van bibliotheekgebruikers en de AVG gaat verder.

Waar de AI-verordening past

Artikel 53, lid 1, punt c, van de AI-verordening (Verordening (EU) 2024/1689) verplicht aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden tot "beleid opstellen ter naleving van het Unierecht inzake auteursrechten en naburige rechten", met inbegrip van het vaststellen en naleven van voorbehouden van rechten op grond van artikel 4, lid 3, van de DSM-richtlijn. Dit geldt voor modelaanbieders, niet voor een bibliotheek die een contentlicentie tekent. De wijzigingen van 2026 door Verordening (EU) 2026/1744 hebben artikel 53, lid 1, punt c, niet veranderd. Het verklaart wel waarom uitgevers TDM-rechten voorbehouden en AI-clausules zorgvuldig formuleren. Bouwt of verfijnt uw instelling modellen op gelicentieerde content, lees dan de gids over de AI-verordening voor universiteiten (Engels) en onze uitleg van de AI-verordening.

Wat deze checker niet kan

• De checker zoekt op trefwoorden en eenvoudige zinspatronen. Hij begrijpt geen kruisverwijzingen, definities of welke clausule voorrang heeft.
• "Niet gevonden" betekent dat de checker geen passende formulering vond. Het betekent niet dat de licentie zo'n voorwaarde niet bevat: de formulering kan ongebruikelijk zijn, in een bijlage staan of in de online gebruiksvoorwaarden.
• De labels "beperkt", "voorwaardelijk" en "staat toe" komen voort uit eenvoudige woordsignalen zoals "mag", "niet" en "mits". Beschouw ze als aanwijzingen, niet als conclusies.
• De trefwoordenlijsten in andere talen dan het Engels zijn korter dan de Engelse lijst. Correcties van moedertaalsprekers zijn welkom.

Bronnen

Alle bronnen geraadpleegd op 9 oktober 2026. Korte citaten zijn letterlijk overgenomen van de gelinkte pagina's; citaten uit de DSM-richtlijn en de AI-verordening komen uit de officiële Nederlandse tekst, en Nederlandse vertalingen van Engelstalige citaten tussen haakjes zijn van ons.

1. Richtlijn (EU) 2019/790 inzake auteursrechten en naburige rechten in de digitale eengemaakte markt, artikelen 2 tot en met 4 en 7, EUR-Lex (gelezen via het Publicatiebureau): eur-lex.europa.eu/eli/dir/2019/790/oj/nld
2. Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), artikel 53, lid 1, punt c: eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj/nld; wijzigingsverordening (EU) 2026/1744: eur-lex.europa.eu/eli/reg/2026/1744/oj/nld
3. ICOLC, Statement on AI in Licensing (22 maart 2024): icolc.net
4. LIBER, LIBER Endorses ICOLC Statement on AI in Licensing (10 maart 2025): libereurope.eu
5. Jisc, Guidance on resisting restrictive AI clauses in licences (19 juni 2024): nationalcentreforai.jiscinvolve.org
6. Samberg, Vollmer en Teremi (UC Berkeley Library), Licensing research content via agreements that authorize uses of artificial intelligence, Authors Alliance (10 januari 2024): authorsalliance.org
7. University of Cambridge, Cambridge University Libraries, Text and data mining guidance: libguides.cam.ac.uk/e-resources/tdmguidance
8. Universitaire Bibliotheken Leiden, Changes to Read and Publish agreements with publishers as of January 2025 (18 februari 2025): library.universiteitleiden.nl
9. Openaccess.nl, pagina over de Elsevier-deal (2025-2027) met de tekst van de overeenkomst: openaccess.nl
10. Universiteitsbibliotheek Groningen, Tekst- en datamining: rug.nl/library
11. Bibliotheek van Stockholm University, Databases A-Z, gebruiksvoorwaarden: sub.su.se/en/databases/list
12. Bibliotheek van Aarhus University, Terms of use for using the library's e-resources (juni 2023, noemt TDM bij de voorwaarden per bron): library.au.dk (pdf)
13. Bibliotheek van de Universiteit van Helsinki, Villkor för användning av e-resurser: helsinki.fi
14. Universiteit van Turku, Electronic resources and use of artificial intelligence tools (23 april 2024): utu.fi
15. University College Cork Library, Electronic resources: libguides.ucc.ie
16. UC Berkeley Library, Before you scrape and before you train (2 september 2025): update.lib.berkeley.edu
17. Duke University Libraries, Can licensed e-resources be used for AI training? (bijgewerkt op 11 december 2025): duke.libanswers.com
18. Bibliotheken van de Universiteit van Fribourg, Restrictions on the use of electronic resources with artificial intelligence tools: unifr.ch/biblio

Over deze pagina

We hebben de checker gebouwd en deze pagina geschreven op 9 oktober 2026, nadat we alle bovenstaande bronnen op die datum hadden gelezen. De trefwoordenlijsten zijn door Validemic opgesteld op basis van de taal van de DSM-richtlijn in elke taalversie en van gangbare licentieformuleringen; de fictieve voorbeeldlicentie geeft geen echte overeenkomst weer. Standpunten van bibliotheken zijn samengevat van de eigen pagina's van de organisaties, met alleen korte citaten. De checker is een leeshulp voor bibliothecarissen, onderhandelaars en juristen van instellingen. Hij is geen juridisch advies en vervangt het lezen van de volledige overeenkomst niet. Is een link verplaatst, ontbreekt er een trefwoord in uw taal of ziet u een fout? Neem contact met ons op, dan corrigeren we het.